دروازه ملیک هرات، محلهای که به شلوغی و تردد زیاد میشناسیمش، در گذشته یکی از گذرگاههای اصلی برای ورود و خروج به شهر و بخشی از یک مجموعه بزرگتر شامل مسجد و آبانبار بودهاست. حالا از بنای دروازه چیزی باقی نماندهست اما اسمش هنوز شنیده میشود. در مقاله حاضر، به این دروازه در همسایگی ارگ سری میزنیم و با آن بیشتر آشنا میشویم.
دروازه ملیک هرات کجاست؟
📌 موقعیت: شمال شهر کهنه، چهارراهی دروازه ملک
تاریخچه دروازه ملیک هرات
زمان دقیق احداث دروازه ملک شهر هرات (دروازه ملک، درب ملک) مشخص نیست. همینقدر میدانیم که دروازههای تاریخی که حصار شهر را تشکیل میدادند، در بازههای زمانی مختلفی از دوره اسکندر مقدونی تا عهد تیموریان ساخته و بازسازی شدهاند. درب ملک هم در سمت شمال بخشی از ساختار دفاعی شهر و یکی از پنج گذرگاه اصلی بودهاست که مردم، مسافران و کاروان تجار از مسیر آن رفتوآمد میکردهاند.
هرکدام از دروازهها، پلی بر روی خندق بزرگی داشت که دور شهر حفر شده و مانعی بود بر سر راه ورود دشمنان. چهار دروازه تاریخی دیگر هرات از اینقرارند:
- درب خوش، دروازه شرقی
- درب عراق، دروازه غربی
- درب قندهار/ فیروزآباد، دروازه جنوبی
- درب قطبیچاق، دروازه شمالی
دیوارهای دفاعی شهر درطول تاریخ بارها آسیب دیدند اما صدمات جدی درنتیجه جنگها و آتش توپخانه انگلیسیها در قرن نوزدهم رخ داد. پس احتمالا دروازه ملک را هم در همین زمان ازدست دادهایم. حالا هربار که گذرتان به چهارراهی پرهیاهوی دروازه ملک و دستفروشهایش میافتد، میدانید که روزگاری محل یکی از محافظان اصلی هرات بودهاست.
مجموعه درب ملک
بالاتر اشاره کردیم که دروازه ملک ولایت هرات، بخشی از یک مجموعه شهری بزرگتر بودهاست شامل آبانبار و مسجدی به همین نام که احتیاجات مذهبی و زندگی روزمره ساکنان منطقه را برآورده میکردهاند. توضیحات بیشتر را در ادامه میخوانید:
آبانبار ملک
آبانبار ملک، سازهای آجری بودهاست با دیوارهای بسیار ضخیم، طاقها و چفدهای بزرگ و یک گنبد کوچک آجری در مرکز که بالای حوضچه مستطیلی آب قرار داشت؛ این نوع طراحی، به تقسیم وزن سازه و خنک نگهداشتن آب کمک میکردهاست.
در دهه 1940 میلادی، بخشی از نمای بیرونی آبانبار در جریان تعریض خیابان، تخریب شد و این سازه برای سالها بهصورت نیمهمتروک باقی ماند. در دورهای حتی زباله و نخالههای ساختمانی در آن ریخته میشد تا سالهای 2008-2006 که بنیاد فرهنگی «آقاخان»، طی برنامه مرمت و احیای شهری سراغ آبانبار رفت؛ طاقهای آجری، سکنجها و گنبد مرکزی را مرمت کرد، سقف را با آجرفرش جدید پوشاند و برای محافظت از بنا دربرابر ترافیک خیابان مجاور، پایه اصلی آن را دوباره ساخت.
مسجد ملک
سومین بخش مجموعه دروازه ملیک هرات افغانستان، مسجدی بود با دو فضای زمستانه و تابستانه که معماری زیرکانهاش اجازه میداد عبادتکنندگان در تمام طول سال بتوانند از فضای آن استفاده کنند؛ ایوان باز، طاقهای بلند و قرار داشتن بنا روی سکویی مرتفع، خنکی مسجد را در روزهای گرم تأمین میکرده و محوطه محفوظ و تقریبا زیرزمینی هم نمازگزاران را از برف و باران در امان نگه میداشتهاست.
کار بازسازی مسجد ملک هم مثل آبانبار بههمت بنیاد آقاخان انجام گرفت. در بخش تابستانی مسجد، بتنهای مدرنْ حذف و سازه طاقدار زیرین بازسازی شد. در بخش زمستانی بنا هم برداشتن گچهای جدید، کاشیکاریهای لعابدار قدیمی را نمایان کرد که آنها نیز مرمت شدند. همچنین سکوی نماز و حجرههای طاقدار ضلع شمالی بازسازی شدند.
وجه تسمیه دروازه ملک
دلیل نامگذاری دروازه ملیک هرات، بخشی است که کمترین اطلاعات را درباره آن دراختیار داریم. آنچه درباره وجه تسمیه دروازه گفته میشود، صرفا نقل روایتهایی است که از زبان مردم کوچه و بازار شنیده شدهاست.
روایت اول | از آنجاییکه دروازه در مسیرهای تجاری و استراتژیک مهمی قرار داشتهاست، نام آن احتمالا به دورانی برمیگردد که حکام و ملوک از این مسیر وارد ارگ میشدند.
روایت دوم | شخص صاحبمنصبی بهنام «ملک» در باغی در این منطقه زندگی میکرده و به همین دلیل دروازه به نام او مشهور شدهاست.
روایت سوم | دروازه بهسمت ملکهای هندوستان و ایران راه داشتهاست و کاروانها از این مسیر رد میشدهاند.
سوالات متداول
دروازه ملیک چه کارکردی داشتهاست؟
این دروازه در کنار سه گذرگاه اصلی دیگر بهنامهای درب خوش، درب عراق و درب قندهار، حصار دفاعی شهر را تشکیل میدادهاست و مردم، مسافران و تاجران از مسیر آن رفتوآمد میکردهاند.
آیا از سازه اصلی دروازه ملیک هرات چیزی باقی ماندهاست؟
خیر، سازه فیزیکی دروازه از بین رفته و امروزه تنها نام آن در قالب چهارراهی دروازه ملک باقی ماندهاست.
آیا قبر درب ملک همچنان وجود دارد؟
قبری که در ساحه درب ملک هرات قرار گرفتهبود، سال جاری (1404) بهمنظور جلوگیری از حوادث ترافیکی و کاهش ازدحام ازسوی اداره ترافیک هرات تخریب شد.
