چیزی حدود دو قرن پیش برفراز تپهای مشرف به شهر کابل، مجموعهای ساخته شد تا میزبان مجلل شاهان و بلندمرتبگان دولتی باشد؛ باغ و کاخ چهلستون. در گذر تاریخ، چهلستون فاخر، بالا و پایینهای بسیار دید؛ ویران شد، دورافتاده و متروک ماند و دوباره سرپا شد. در مقاله حاضر، مجموعه چهلستون کابل را از نزدیک تماشا میکنیم، تاریخچهاش را میخوانیم و از اسرار معماریاش سردرمیآوریم.
کاخ چهلستون کابل کجاست؟
📌 موقعیت: دامنه کوهپایههای شیردروازه، منطقه چهلستون
چهلستون کابل در یک نگاه
پیش از اینکه گشتوگذارمان را در باغ و قصر چهلستون کابل (چهلستون قصر د افغانستان میلمستون) شروع کنیم، نگاهی کلی میاندازیم به مشخصات این مجموعه.
| تاریخ ساخت | 1796 میلادی |
| وسعت | 12.5 هکتار |
| نامهای دیگر | جهاننما، هندکی، ایندکی |
| شماره تلفن باغ چهلستون | 93789740725+ |
| ساعت کاری مجموعه | هر روز از ساعت 08:00 تا 16:00 |
| جاهای دیدنی نزدیک | باغ بابر: 3.8کلیومتر فاصله موزه ملی: 4.4کیلومتر فاصله پارک آبی کابل: 6.7کیلومتر فاصله |
تاریخچه مجموعه چهلستون کابل
قدیمیترین سند تاریخی موجود درباره منطقهای که باغ چهلستون کابل در آن واقع شدهاست، به قرن شانزدهم برمیگردد؛ در آن سند، به وجود پاسگاهی نظامی و چندین باغ وسیع اشاره شدهاست و چهلستون، ادامه همان باغسازیهای حکومتی بهشمار میرود.
- پایهریزی اولیه
اولین بنای باغ و قصر با نام «هندکی» یا «ایندکی» در دوره «شاهزمان سدوزایی» در سال 1796 بهعنوان محل پذیرایی تشریفاتی ساخته شد تا میزبان مهمانان بلندمرتبه داخلی و خارجی کابل باشد.
- قصر جدید
در اواخر قرن نوزدهم، «امیرعبدالرحمن خان»، باغ سلطنتی را مصادره کرد و بر روی بقایای قصر که پیشتر ویران شدهبود، بنایی جدید برای پسرش ساخت. قصر جدید، بهدلیل ستونهای فراوانش، چهلستون نام گرفت.
- توسعه بنا
در دوره «حبیبالله خان» و «ظاهرشاه»، چهلستون کابل حسابی نونَوار شد؛ دو طبقه به قصر اضافه شد، گنبد کلاهفرنگی بالا رفت و سقفی شیبدار جایگزین سقف اولیه شد. در این دوره، قصر چهلستون به مهمانخانه رسمی دولت افغانستان تبدیل شد.
- ویرانی
کاخ چهلستون طی جنگهای داخلی در دهه 1990، ویرانیهای بسیار دید؛ سقفهایش فروریخت، اتاقهایش سوخت، ستونهایش شکست، تزئینات داخلیاش ازبین رفت و از کل بنا، چیزی بیشتر از اسکلت سنگی باقی نماند.
- بازسازی
بالاخره بعد از مدتهای طولانی ویرانی و مطرودماندگی، بنیاد آقاخان (سازمان غیرانتفاعی بینالمللی فعال در زمینه توسعه) در سالهای 2002 تا 2005 با حمایت مالی آلمان، وارد میدان شد و پروژه بازسازی باغ چهلستون را آغاز کرد که بیش از سه سال بهطول انجامید. درحالحاضر، فضای باغ قابلبازدید است اما بازسازی کاخ کامل نشده و بیشتر استحکامبخشی و تثبیت سازه انجام شدهاست.
معماری چهلستون کابل
معماری کاخ چهلستون بر پایه یک ایده ساده اما باشکوه شکل گرفتهاست: قرار دادن یک قصر شاهانه بر فراز تپهای سنگی. این انتخاب موقعیت زیرکانه، به بنا حس اقتدار، بلندی و مسلط بودن میدهد. وقتی در محوطه باغ بهسمت بالا قدم میزنید، ساختمان کاخ کمکم ازمیان درختان ناجو ظاهر میشود؛ معمار، قصر را ابتدا از نظر پنهان میکند و سپس بهشکلی غافلگیرکننده به نمایش میگذارد. در ادامه، شاخصترین ویژگیهای معماری کاخ را بررسی میکنیم.
ایوان ستوندار
مهمترین ویژگی معماری چهلستون، ایوان ستوندار آن است؛ فضایی نیمهباز که مرز میان باغ و داخل قصر را معین میکند. در نسخههای اولیه بنا، ایوان با ستونهای متعدد احاطه شدهبود که علاوهبر نقش سازهای، کارکرد تشریفاتی هم داشتند. درواقع ایوان نه فقط یک عنصر معماری، بلکه یک سکوی دید بود؛ جایی که بازدیدکننده پیش از ورود به تالارها، چشمانداز شهر را از میان ستونها قاب میکرد.
تحول مصالح
در سازههای اولیه کاخ چهلستون کابل، از خشت و گل استفاده شدهبود و در بازسازیهای بعدی مصالح مقاومتری مثل آجر پخته، چوب، سنگ مرمر و در دورههای متأخرتر آهن و سیمان بهکار رفت. کاربرد پرتکرار مرمر در پلهها، ستونها و کفها، غیر از استحکام بنا، جلوهای تشریفاتی هم به کاخ میبخشید. تیرریزی سقفها عمدتا چوبی بود و در دوره امانی و ظاهرشاهی با سازههای آهنی تقویت شد.
گنبد مرکزی
پیشتر توضیح دادیم که در توسعههای ابتدایی چهلستون، «کلاهفرنگی» به قصر اضافه شد؛ گنبدی در مرکز بام که نقطه اوج حجم بنا بود و نقش مهمی در تعادل بصری داشت. وجود گنبد باعث میشد که حجم مستطیلی قصر از یکنواختی خارج شود و بنا از دوردستها قابلتشخیص باشد. بهعلاوه، درحکم تهویهای طبیعی، هوای گرم را از مرکز بنا خارج میکرد. تخریب گنبد در جنگها، یکی از مهمترین آسیبهای واردشده به هویت معماری چهلستون است.
باغ–قصر، پیوند معماری و منظر
چهلستون بدون باغش قابلفهم نیست. باغ با مسیرهای سنگفرش، فوارههای مرمرین و درختان ناجو، توت و بید بخش مهمی از تجربه معماری قصر را تشکیل میدهد. همانطور که توضیح دادیم مسیر باغ بهگونهای طراحی شدهاست که بازدیدکننده را از سطح زمین بهتدریج بهسمت ارتفاع قصر هدایت کند و درنهایت او را به ایوان ستوندار برساند. این رابطه میان باغ و قصر، همان چیزی است که چهلستون را در ردیف باغ–قصرهای مهم منطقه قرار میدهد و آن را از یک ساختمان منفرد به یک منظر معماری تبدیل میکند.
سوالات متداول
بازدید از چهلستون کابل برای عموم آزاد است؟
بله، مجموعه باغ چهلستون برای عموم دردسترس است و مردم برای تفریح، ورزش و گردش به آن مراجعه میکنند.
آیا چهلستون افغانستان با چهلستون ایران ارتباطی دارد؟
خیر، اسم مشترک این دو کاخ، بهدلیل بهکاررفتن الگوی ایوان ستوندار در آنهاست؛ ارتباط تاریخی مستقیمی بینشان وجود ندارد و از لحاظ سبک معماری، دوره ساخت و کارکرد متفاوتاند.
مجموعه چهلستون کابل چه امکاناتی دارد؟
امکانات رفاهی باغ چهلستون شامل مجموعه ورزشی، محل برگزاری نمایشگاه، غرفه مواد خوراکی، کتابخانه و چایخانه است.
