در سالی که گذشت (2025)، افغانستان، یکی از پیچیدهترین و آسیبپذیرترین ساختارهای اقتصادی منطقه را تجربه کرد؛ نرخ بیکاری کلی 14-13درصدی که از بحران معیشت، رکود تولید، مهاجرت گسترده و کاهش ظرفیتهای انسانی کشور خبر میدهد. در مقالهای که پیشروی شماست، نگاهی داریم به آمار بیکاری در افغانستان براساس گزارشهای بانک جهانی و سازمان بینالمللی کار و چرایی وضع بحرانی اشتغال در کشور را بررسی میکنیم.
آمار بیکاری در افغانستان زیر ذرهبین!
بالاتر اشاره کردیم که نرخ کلی بیکاری در افغانستان حدود 14-13درصد اعلام شدهاست اما این عدد، تنها بخش کوچکی از واقعیت را منعکس میکند. در محاسبه نرخ بیکاری رسمی، فقط کسانی جزو آمار بهشمار میروند که شغلی ندارند و فعالانه دنبال کار هستند درحالیکه این افراد، تنها گروهِ نیازمندِ کار نیستند. در جدول زیر، نرخ بیکاری را بهتفکیک گروههای مختلف میبینید.
| شاخص | نرخ | توضیح |
| نرخ کلی بیکاری | 13.3درصد | 1.2میلیون نفر بیکار از 9میلیون نیروی کار فعال |
| نرخ بیکاری جوانان | 25درصد | 1.5میلیون جوان بیکار (بالاترین نرخ در آسیای جنوبی) |
| نرخ بیکاری زنان | 20درصد | درمقابل 10درصد مردان (محدودیتهای فرهنگی و دسترسی کم به آموزش/بازار) |
| نرخ بیکاری روستایی | 15درصد | درمقابل 10درصد شهری (وابستگی به زراعت ناپایدار) |
| نرخ بیکاری فصلی | 30درصد در زمستان | در ولایات زراعی مانند هلمند و قندهار، 40درصد نیروی کار فصلی |
| مهاجرت ناشی از بیکاری | 2.5میلیون نفر(2025-2021) | مهاجرت به ایران و پاکستان |
چرا نرخ واقعی بیکاری بالاتر از آمار رسمی است؟
باتوجه به اعداد و ارقام جدول بالا دریافتیم که میزان بیکاری واقعی با نرخ بیکاری رسمی اعلامشده متفاوت است. در ادامه، دلایل این اختلاف آماری را توضیح میدهیم و برایمان روشن خواهدشد که چرا در گزارشهای مطبوعات داخلی، نرخ بیکاری واقعی در کشور 75-60درصد برآورد میشود.
- کمکاری گسترده
کمکاری یعنی فرد شغل دارد اما درآمدش کافی نیست، ساعت کاریاش کمتر از نیازش است یا شغلش با مهارت و تحصیلاتش همخوانی ندارد؛ مثل مهندسی که دستفروشی میکند یا کارگری که فقط چندروز در هفته کار دارد. این افراد در آمار رسمی «شاغل» درنظر گرفته میشوند اما درواقع «بیکار پنهان» هستند.
- خروج زنان از بازار کار
پس از سال 2021، مشارکت زنان در اقتصاد بهشدت کاهش پیدا کرد اما زنان حذفشده از بازار کار، در آمار رسمی «بیکار» بهشمار نمیروند بلکه «غیرفعال» ثبت میشوند؛ یعنی جمعیت زنان جویای کار که امکان یا اجازه اشتغال ندارند، در نرخ بیکاری رسمی دیده نمیشوند.
- ناامیدی از پیدا کردن کار
گروهی از افراد بیکار در کشور، کسانی هستند که تلاشهای مداومشان برای پیدا کردن شغل به سرانجام نرسیدهاست و بهناچار دست از جستوجو برداشتهاند. اما در آمار رسمی، وقتی شخص دنبال کار نمیگردد، بیکار محسوب نمیشود.
- اقتصاد غیررسمی
گروهی از افرادی که در آمارهای رسمی شاغل بهشمار آمدهاند، کسانی هستند که در بخش غیررسمی فعالاند؛ دستفروشها، کارگران روزمرد، کارگرهای فصلی و شاغلان بدون قرارداد. این افراد درحالی دارای کار درنظر گرفته میشوند که درآمدشان ناکافی و ناپایدار است و دائما درمعرض ازدست دادن راه درآمدشان هستند.
عوامل موثر در نرخ بالای بیکاری افغانستان
حالا تصویر نسبتا واضحی از بحران بیکاری در کشور داریم اما برای شناخت دقیقتر ابعاد ماجرا باید برویم سراغ عواملی که وضعیت فعلی از دل آنها سربرآوردهاست. شش فاکتور اساسی را میتوانیم بهعنوان عوامل بیکاری در افغانستان شناسایی کنیم.
- رکود اقتصادی
افغانستان، طی سالهای اخیر با کاهش چشمگیر فعالیتهای تولیدی، خدماتی و عمرانی روبهرو بودهاست. در نتیجه این رکودْ ظرفیت جذب نیروی کار افت کرد، کسبوکارهای کوچک و متوسط دوام نیاوردند، پروژههای زیربنایی و عمرانی متوقف شدند و سرمایهگذاری داخلی و خارجی کاهش یافت. طبیعیست که در چنین شرایطی، فرصت شغلی حتی برای ماهرترین نیروهای کار هم وجود نخواهدداشت.
- ضعف نظام آموزشی
در افغانستان بخشی از نیروی کار تحصیلات کافی ندارد، آموزشهای فنیوحرفهای محدود است، مهارتهای موردنیاز بازار (برق، مکانیک، کشاورزی مدرن و مانند اینها) بهطور گسترده و کارآمد آموزش داده نمیشود و میان دانشگاه و بازار کار تقریبا ارتباطی وجود ندارد. در نتیجه این شکاف مهارتی در بازار کار، فرصتهای شغلی موجود هم بهدلیل نبود مهارت مناسب پر نمیشوند.
- مهاجرت معکوس
افغانستان، طی سالهای اخیر، بهدنبال موج گسترده بازگشت مهاجران از ایران و پاکستان، با افزایش شدید نیروی کار مواجه شدهاست. وقتی بازار اشتغال، بنا به دلایلی که بالاتر برشمردیم، ظرفیت جذب نیروی کار را نداشتهباشد، رقابت برای کسب موقعیتهای شغلی شدت میگیرد؛ دستمزدها کاهش مییابند و بیکاری جوانان و کارگران غیرماهر افزایش مییابد.
- محدودیتهای تجاری و بانکی
در افغانستان بسیاری از فرصتهای شغلی جدید، بهدلیل چالشهای بانکی و محدودیتهای انتقال پول اصلا فرصت شکلگیری نمییابند. در شرایطی که وارد کردن مواد اولیه، صادرات و سرمایهگذاری خارجی با موانع جدی روبهروست، مشاغل مرتبط با تجارت خارجی عملا جایی در بازار کار نخواهندداشت.
- وابستگی به زراعت فصلی
زراعت در افغانستان، بزرگترین منبع اشتغال بهشمار میرود. طبق آمارها، 64درصد سهم بازار کار یعنی زندگی حدود 10میلیون نفر به این بخش وابسته است؛ فصلی بودن زراعت، وابستگی به بارشها، آسیبپذیری دربرابر شرایط اقلیمی و بهرهوری پایین، شاغلان در این بخش را با چالشهای دائمی ازجمله بیکاری فصلی مواجه میکند.
- نبود زیرساختهای حمایتی
در بازار کار افغانستان، خبری از زیرساختهای ضروری نیست؛ نه سیستم بیمه و حمایت اجتماعی و نه برنامههای اشتغال عمومی؛ نه مراکز هدایت شغلی و کاریابی و نه موسساتی که براساس دادههای واقعی و دقیق دست به کار برنامهریزی شوند. در چنین شرایطی حتی اگر فرصتهای شغلی هم ایجاد شود، جذب نیروی کار بهصورت سازمانیافته انجام نمیشود.
راهکارهایی برای کاهش بیکاری در کشور
تا این قسمت مقاله از چالشها و موانع گفتیم اما در بازار کار کشور ظرفیتهای بالقوهای هم وجود دارد که میتواند بستری برای تغییرات مهم باشد. در ادامه چند راهکار برای کاهش آمار بیکاری در افغانستان را با هم بررسی میکنیم.
- سرمایهگذاری در زراعت و صنایع روستایی
- توسعه صنایع تبدیلی (خشککردن، بستهبندی، فرآوری)
- استفاده از انرژی خورشیدی برای آبیاری
- حمایت از کسبوکارهای کوچک و متوسط
- وامهای کوچک
- صندوقهای محلی
- تسهیل ثبت کسبوکار
- تقویت اقتصاد دیجیتال و مشاغل آنلاین
- فراهم کردن بستر ارائه خدمات دیجیتال
- ایجاد برنامههای اشتغال عمومی
- ساخت راههای روستایی
- پروژههای آبیاری
- بازسازی زیرساختها
سوالات متداول
آمار بیکاری در افغانستان چقدر است؟
نرخ بیکاری در افغانستان، براساس گزارشهای بانک جهانی و سازمان بینالمللی کار، حدود 13 تا 14درصد اعلام شدهاست اما باتوجه به درنظر نگرفتن بیکاری پنهان در آمار رسمی، نرخ واقعی بسیار بالاتر از این عدد تخمین زده میشود.
وضعیت بیکاری زنان افغانستان چگونه است؟
نرخ بیکاری زنان حدود 20درصد گزارش شدهاست اما بسیاری از زنانِ حذفشده از بازار کار بهدلیل محدودیتهای اجتماعی، در آمار رسمی بهجای «بیکار»، «غیرفعال» ثبت شدهاند؛ بنابراین میزان بیکاری واقعی زنان بسیار بالاتر است.
چه عواملی بیشترین تأثیر را بر افزایش بیکاری در کشور داشتهاند؟
مهمترین عوامل دخیل در آمار بیکاری افغانستان، عبارتاند از رکود اقتصادی و کاهش سرمایهگذاری، ضعف نظام آموزشی و مهارتی، محدودیتهای بانکی و تجاری، وابستگی به زراعت فصلی و نبود زیرساختهای حمایتی بازار کار.
