افغانستان، علیرغم خاموشیهای مدام و وابستگی امروزینش به تأمین برق ازسوی کشورهای همسایه، در ابتدا از پیشگامان ورود الکتریسیته در شرق آسیا بودهاست؛ سال 1893، وقتی اولین چراغها در کشور روشن میشدند، بسیاری از ممالک شرقی، با چیزی جز فانوس و شمع و امثالهم آشنا نبودند. در این مقاله از چهارسوق، تاریخچه برق در افغانستان را از گذشته تا امروز موبهمو بررسی میکنیم.
روایت 130 سال روشنایی و خاموشی در کشور!
همهچیز از سال 1893، دوران «امیر عبدالرحمن خان» شروع شد؛ زمانی که نخستین ژنراتور کوچک به کابل رسید. ورود برق به کشور گرچه در ابتدا به ارگ و ساختمانهای دولتی منحصر میشد اما نوید روزهای روشن را میداد؛ بهویژه از اینبابت که افغانستان، با بهرهگیری از متخصصان خارجی، جزو اولین کشورهای شرقی دارای برق بهشمار میرفت. تا سال 1901، برق به پایتخت محدود ماند و مصرف سالانه کشور از ژنراتورهای بخار تأمین میشد.
دوره ساخت نیروگاههای اولیه
پس از به قدرت رسیدن «امانالله خان» و بعدتر «ظاهرشاه»، افغانستان به مرحله نوسازی پاگذاشت و توجهات کمکم به زیرساختها معطوف شد. نخستین نیروگاههای آبی -استفاده از رودخانههای محلی و حوزههای آبی افغانستان– در نزدیکی کابل ساخته شدند و برق به کارخانههای نساجی و خیابانهای اصلی رسید. در پایان این دوره، پایتخت توانست روشنایی 24ساعته را تجربه کند.
دوره پیشرفت در سدسازی
در تاریخ برق افغانستان، سالهای 1950 تا 1970، دوره طلایی بهشمار میرود؛ در این بازه بود که سرمایهگذاریهای بزرگ در بخش انرژی آغاز شد و زیربنای برق کشور توسعه چشمگیری پیدا کرد. احداث سدهای کلیدی افغانستان در این سالها با کمک شوروی و ایالاتمتحده انجام شد. از پروژههای مهم این دوره میتوان اشاره کرد به؛ سد «کجکی» در هلمند (1953)، سد «نغلو» در کابل (1967) و سد «کمالخان» در نیمروز (1976) که نهایتا در سال 2021 تکمیل شد.
دوره جنگ و رکود
در بازه سالهای 1979 تا 2001، درنتیجه جنگهای پیدرپی، کودتاها و فروپاشی ساختارهای دولتی، بخش بزرگی از شبکه برق افغانستان تخریب و غیرفعال شد. بسیاری از نیروگاهها آسیب دیدند، خطوط انتقال از کار افتادند و بار دیگر تاریکی حکمفرما شد.
دوره بازسازی
سال 2001 کشور با کمک نهادهای بینالمللی قدم به مرحله بازسازی گذاشت. خطوط انتقال جدید از تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان و ایران ساخته شد؛ واردات برق افزایش یافت و شبکه برق کابل، هرات، مزارشریف و جلالآباد گسترش پیدا کرد.
وضعیت کنونی
همانطور که گفتیم و خواندید، تاریخچه برق در افغانستان، مسیری دائما پر از چالش بوده که البته نقاط روشن کم نداشتهاست. وضعیت امروزی برق در کشور اما بحرانی جدی بهشمار میرود. بهگزارش سایت خبری تحلیل روز، افغانستان سالانه نزدیک به 300میلیون دلار برای برق وارداتی ازسوی کشورهای همسایه هزینه میکند؛ این درحالیست که درصورت مدیریت منابع انرژی کشور، نهتنها نیازی به واردات نخواهدبود بلکه خود به صادرکننده برق تبدیل خواهدشد. بهنقل از این منبع، در افغانستان:
- 80درصد برق موردنیاز کشور، وارداتی است و تنها 20درصد از منابع داخلی تولید میشود.
- پتانسیل تولید 23هزار مگاوات برق آبی، 220هزار مگاوات انرژی خورشیدی و 70هزار مگاوات برق بادی وجود دارد.
- بهدلیل وجود معادن ذغالسنگ، اورانیوم، نفت، گاز طبیعی و آب، توانایی تولید 310هزار مگاوات برق وجود دارد درحالیکه فقط 1.400 مگاوات برق، نیاز کشور را تأمین میکند که آن هم ازطریق واردات فراهم میشود.
سوالات متداول
برق چه زمانی وارد افغانستان شد؟
ورود برق به افغانستان به سال 1893 میلادی (دوره امیر عبدالرحمنخان) برمیگردد؛ زمانی که نخستین ژنراتور کوچک در کابل نصب شد و روشنایی محدودی ایجاد کرد.
اولین نیروگاههای برق افغانستان در چه تاریخی ساخته شدند؟
در سالهای 1920 تا 1930، نخستین نیروگاههای کوچک آبی و بخاری در کشور ساخته شدند و کابل بهتدریج روشنایی پایدار پیدا کرد.
افغانستان برای تأمین برق کشور با چه چالشهایی روبهروست؟
تخریب زیرساختها در دوران جنگ، وابستگی به واردات، فرسودگی شبکه و نبود سرمایهگذاری کافی در انرژیهای تجدیدپذیر، ازجمله مشکلاتیست که کشور را با بحران برق مواجه کردهاست.
