مسجد کبود مزار شریف، با گنبدهای فیروزهای و کاشیکاریهای لاجوردیاش، از شاخصترین بناهای مذهبی کشور بهشمار میرود؛ عبادتگاهی تماشایی که بنا به اعتقاد گروهی از مسلمانان مدفن حضرت علی (ع) است. هرچند باور رایج، آرامگاه امیرالمومنین را نجف اشرف میداند اما گره خوردن نام روضه مبارک با هویت تاریخی و فرهنگی شهر، ارزش مذهبی و میراثی این مسجد را درطول سالیان حفظ کردهاست. در مقاله پیشرو به دیدار مسجد کبود میرویم و با تاریخچه و معماریاش آشنا میشویم.
آدرس روضه شریف افغانستان
📌 موقعیت مکانی: مرکز شهر مزارشریف
تاریخچه مسجد کبود مزار شریف
مسجد کبود افغانستان (زیارت سخی)، چرا و چطور به روضه حضرت علی (ع) شهرت پیدا کردهاست؟ با مرور تاریخچه مسجد، گشتی در دل تاریخ میزنیم و پاسخ این پرسش را پیدا میکنیم.
کشف مقبره
روایات تاریخی میگویند در سال 530 ق، پیرو خواب گروهی از اهالی قریه «خیر»، سنگ قبری در این منطقه کشف میشود که روی آن نوشته شدهبود: «هذا قبر اسدالله الغالب اخ رسول الله علی ولی الله» و مردم آن را به حضرت علی (ع) منسوب میکنند. امیر وقت بلخ، از جانب سلطان «سنجر سلجوقی» مأمور میشود که بارگاهی برفراز مزار کشفشده احداث کند؛ این بارگاه در زمان حمله چنگیز مغول ویران میشود.
بنای اولیه
در دوره سلطان «حسین بایقرا»، یکی از نزدیکان حاکم بلخ، به سندی دست مییابد که در آن ماجرای پیدا شدن قبر منسوب به حضرت علی (ع) در دوره سلجوقی شرح داده شدهبود. اینبار آرامگاهی متشکل از ایوان و چند اتاق ساخته؛ نهری -شاخهای از رودخانه بلخ- در مجاورتش جاری و حمام و بازاری در همان نزدیکی احداث و مردم از مناطق دور و نزدیک در محدوده آن ساکن میشوند.
مورخان بعدها توضیح میدهند که مقبره یافتشده درواقع متعلق به فقیه و شاعری بودهاست که بهدلیل تشابهاتی با امیرالمومنین ازجمله نام، کنیه و لقب، با ایشان اشتباه گرفته میشود.
توسعه و بازسازی
مسجد کبود در تمام دورههای بعدی دستخوش تغییراتی شد؛ از ویرانی تا توسعه و بازسازی. در عصر حاکمیت ازبکها، گنبد دومی به بارگاه اضافه و چهار باغ و دروازه در چهار سمت آن ساخته شد. مدتی بعد، زلزله ویرانیهایی در مسجد به بار آورد و مجددا بازسازیهایی انجام شد. درنهایت بنای مسجد شامل گنبد و ایوان، در عصر تیموری بههمت «گوهرشاد بیگم» به شکلوشمایل فعلی درآمد.
معماری مسجد کبود
بارزترین ویژگی معمارانه روضه شریف، کاشیکاریهای فیروزهای و لاجوردیرنگی است که نام کبود را به این مسجد دادهاند. در ادامه، سایر مشخصات سازهای مسجد را که آن را به نمونهای درخشان از معماری اسلامی در آسیای مرکزی و یکی از ارزشمندترین جاهای دیدنی مزارشریف تبدیل کردهاند، بررسی میکنیم.
🔹ساختمان اصلی مسجد، بنای هندسی متقارنی است که جلوهای از نظم و هماهنگی جهان خلقت بهشمار میرود.
🔹چهار مناره مرتفع در چهار سمت ساختمان واقع شدهاست که همگی به گنبد مرکزی میرسند؛ نمادی از مرکزیت دین که همه راهها را به نقطهای واحد، الوهیت پروردگار، میرساند.
🔹تزئینات بنا، ستارههای ششپر، هشتپر و گلهای ظریفی هستند که تکرارشوندگیشان، یادآور خلقت الهی در پهنه هستی است.
🔹گنبد مسجد، دولایه یا اصطلاحا دوپوش است؛ سطح بیرونی آن با کاشیهای براقی پوشیده شدهاست که نور خورشید و ماه را بازتاب میدهند و باعث درخشش بنا میشوند.
🔹ستونهای مرمری و محراب مسجد به آیاتی از قرآن کریم مزین شدهاند که احساس معنویت و یگانگی با خالق را به عبادتکنندگان انتقال میدهند.
مرورهای مسجد کبود مزار شریف
زائران و نمازگزاران مسجد کبود در شهر مزار شریف، این مکان مقدس را چطور دیدهاند؟ در ادامه، تعدادی از نظرات ثبتشده در صفحه گوگلمپ روضه مبارک را میخوانید.
کاربر شماره یک: «شهر مزار شریف، آرامگاه حضرت علی کرم الله وجهه، همه ساله مراسم برگزاری جشن نوروز در این شهر به گونه ویژه برگزار میشود و از سرتاسر افغانستان مردم به این جشن اشتراک میکنند.»
کاربر شماره دو: «مکان منسوب به زیارتگاه حضرت علی کرم الله وجهه، خلیفه چهارم اسلام… مکان مقدس، فضاهای سبز و مکان تاریخی در قلب مزارشریف.»
کاربر شماره سه: «به این مکان زیارتی بزرگ و تفریحی رفتیم، زیارت کردیم، قهوه نوشیدیم و در پارکهایش عکسگیری کردیم. بسیار لذتبخش بود.»
سوالات متداول
چه کسانی در مسجد کبود مزار شریف دفن شدهاند؟
در کنار مرقد منسوب به حضرت علی (ع)، تنی چند از حاکم، عالمان و صوفیان دفن شدهاند، شامل: «سید عبدالله زربخشی»، معروف به خواجه خیران، «گستنقرا»، حاکم بلخ، «سید تاجالدین اندخویی» و «وزیر محمداکبر خان».
ساختمان مسجد کبود شامل چه بخشهایی است؟
کتابخانه، چلهخانه، مدرسه علمیه، لنگرخانه و مدرسه حفاظ، ازجمله بخشهای روضه شریف است که بیشتر در گذشته کاربرد داشتهاند.
در مسجد کبود چه مراسماتی برگزار میشود؟
روضه مبارک مزار شریف، از گذشته میزبان آیینهای مذهبی-سنتی متنوعی بودهاست؛ شمعافروزی در نیمه شعبان، برافراشتن عَلَم سخی در روز اول حمل و میله گل سرخ که برگزاریشان در زمان فعلی به شرایط اجتماعی و امنیتی بستگی دارد.
