اسباب بازی مناسب کودک، چه ویژگیهایی دارد؟ رنگارنگ، جالب و سرگرمکننده بودن، کافیست؟ اگر نظر روانشناسان کودک را بخواهید، اسباب بازی بهعنوان اولین ابزار یادگیری کودک و واسطه تعامل او با جهان پیرامونش، چیزی بیش از یک وسیله سرگرمیست و در خریدش باید مرحله رشدی کودک و نیازهای روانی و جسمی او را درنظر بگیرید. در این مقاله همه نکات مهم برای خرید اسباب بازی را توضیح میدهیم.
انتخاب اسباب بازی براساس گروه سنی
مهمترین نکتهای که باید درنظر بگیرید، انتخاب اسباب بازی مناسب سن کودک است؛ به این دلیل که بچهها در سنین مختلف، جهان را به شیوههای متفاوتی درک میکنند. ما این شناخت را مدیون روانشناس برجستهای هستیم بهنام «ژان پیاژه» که رشد ذهنی بچهها را به چهار مرحله تقسیم کرد:
- مرحله حسی-حرکتی: صفر تا 2سالگی
- مرحله پیشعملیاتی: 2 تا 7سالگی
- مرحله عملیات عینی: 7 تا 11سالگی
- مرحله عملیات انتزاعی: 11سالگی به بعد
جالب است بدانید که بهترین برندهای اسباب بازی جهان، تولیداتشان را دقیقا مطابق مراحل رشد ذهنی پیاژه و یافتههای علمی سایر روانشناسان میسازند.
اسباببازیهای مناسب صفر تا 2 سال
تمرکز کودک در بازه تولد تا دوسالگی بر حس و حرکت معطوف است؛ یعنی کشف محیط، شناخت اشیاء و هماهنگی ابتدایی بین چشم و دست. یادگیری در این سن ازطریق لمس کردن، حرکت، صدا، چشیدن و مشاهده رخ میدهد. بهترین برندهای اسباب بازی جهان
| اهداف رشدی | ویژگیهای اسباببازیهای مناسب | نمونه اسباببازی مناسب |
| 🔸تحریک حواس پنجگانه 🔸تقویت مهارتهای حرکتی درشت 🔸تقویت تمرکز و توجه 🔸شروع تعامل اجتماعی اولیه | 🔸بدون قطعات کوچک و لبههای تیز 🔸سبک، قابل شستوشو، مقاوم دربرابر ضربه 🔸رنگهای شاد، بافتهای متنوع، صداهای ملایم 🔸قابلیت گرفتن، فشار دادن، تکان دادن یا جویدن | 🔸توپهای نرم 🔸جغجغه و اسباببازیهای صدادار 🔸کتابهای پارچهای و پلاستیکی قابللمس 🔸مکعبهای بزرگ برای چیدن و خراب کردن 🔸حیوانات پلاستیکی نرم 🔸اسباببازیهای حمام |
اسباببازیهای مناسب 2 تا 7 سال
در بازه سنی دو تا هفتسالگی، یعنی مرحله «پیشعملیاتی»، تفکر نمادین، تخیل و زبان در کودک شکل میگیرد. کودک که در این مرحله شیفته تقلید، داستانسازی و تعامل با دیگران است، به بازیهای نقشآفرینی رومیآورد.
| اهداف رشدی | ویژگیهای اسباببازیهای مناسب | نمونه اسباببازی مناسب |
| 🔸تقویت خلاقیت و تخیل 🔸رشد زبان و ارتباط کلامی 🔸یادگیری مفاهیم اولیه (رنگ، شکل، عدد، ترتیب) 🔸تقویت مهارتهای اجتماعی و عاطفی 🔸هماهنگی چشم و دست در فعالیتهای ظریف | 🔸قابلیت ترکیب، ساختن و تغییر دادن 🔸امکان بازی گروهی و نقشآفرینی 🔸تنوع در کاربرد و سناریوهای تخیلی 🔸ایمنی بالا و دوام مناسب 🔸جذابیت بصری و داستانمحور بودن | 🔸لگو و قطعات ساختنی متوسط 🔸عروسک و لباسهای نمایشی 🔸آشپزخانه اسباببازی، ابزار نجاری 🔸پازلهای ساده و رنگی 🔸خمیربازی و ابزار نقاشی 🔸وسایل نقلیه با قابلیت حرکت |
اسباببازیهای مناسب 7 تا 11 سال
در سومین مرحله رشدی، با ورود کودک به مرحله «عملیات عینی»، مهارتهای تفکر منطقی، حل مسئله و درک قوانین شکل میگیرد. بچههای هفت تا 11ساله، بهدنبال چالش، رقابت و استقلال هستند و از یادگیری لذت میبرند.
| اهداف رشدی | ویژگیهای اسباببازیهای مناسب | نمونه اسباببازی مناسب |
| 🔸تقویت تفکر منطقی و استدلال 🔸یادگیری مفاهیم علمی، ریاضی، فضایی 🔸رشد مهارتهای گروهی و رقابتی 🔸توسعه استقلال و اعتمادبهنفس | 🔸چالشبرانگیز، چندمرحلهای، قابلارتقاء 🔸آموزشی، علمی، هنری، استراتژیک 🔸مناسب برای بازیهای فردی و گروهی 🔸طراحی حرفهایتر و جذابتر | 🔸شطرنج، دومینو، بازیهای رومیزی با قوانین پیچیده 🔸کیت ساخت مدار، ربات، نجوم یا الکترونیک 🔸پازلهای چندمرحلهای و سهبعدی 🔸ابزارهای طراحی، نقاشی و ساختوساز پیشرفته 🔸وسایل ورزشی با ایمنی بالا 🔸کتابهای تعاملی و بازیهای زبانآموزی |
اسباببازیهای مناسب 11سالگی به بعد
با شروع دوره نوجوانی، مهارتهای شناختی، اجتماعی و هیجانی بهسرعت شروع به رشد میکنند. بازی در 11سالگی به بعد، بیشتر بهشکل فعالیتهای هدفمند، رقابتی، خلاقانه و پژوهشمحور درمیآید و اسباببازیها باید به رشد تفکر انتقادی، هویتیابی، استقلال و مهارتهای تخصصی کمک کنند.
| اهداف رشدی | ویژگیهای اسباببازیهای مناسب | نمونه اسباببازی مناسب |
| 🔸تقویت تفکر انتزاعی، منطقی و تحلیلی 🔸رشد مهارتهای حل مسئله و تصمیمگیری 🔸پرورش خلاقیت در سطوح پیشرفته (هنر، طراحی، ساخت) 🔸توسعه مهارتهای اجتماعی پیچیده 🔸افزایش اعتمادبهنفس و خودشناسی از طریق تجربههای موفقیتآمیز | 🔸چالشبرانگیز، چندمرحلهای و قابلارتقاء 🔸دارای جنبههای آموزشی، پژوهشی و هنری 🔸قابلیت شخصیسازی یا ساخت پروژههای خلاقانه 🔸مناسب برای علایق فردی (موسیقی، نجوم، مکانیک، طراحی) | 🔸شطرنج پیشرفته، بازیهای رومیزی پیچیده 🔸بازیهای کدنویسی 🔸ابزارهای طراحی دیجیتال، کیتهای نقاشی و طراحی صنعتی، چاپ دستی، ساخت زیورآلات، موسیقی دیجیتال 🔸بازیهای کارتی استراتژیک |
چک لیست خرید اسباب بازی؛ ایمنی، دوام، قابلیت رشد
اگر تا این قسمت مقاله همراه ما آمدهباشید، براساس آنچه از نظریه «رشد مرحلهای پیاژه» گفتیم، درباره نقش اسباب بازی در رشد کودک هیچ تردیدی ندارید. در ادامه میرویم سایر سراغ سایر فاکتورهایی که علاوهبر گروه سنی کودک، باید در خرید اسباب بازی درنظر بگیرید.
🔹ایمنی و استانداردهای ساخت
- ساختهشده از مواد غیرسمی و ضدحساسیت
- دارای برچسب گروه سنی و دستورالعمل استفاده
- فاقد لبههای تیز، قطعات کوچک و قابل بلعیدن (برای کودکان زیر 3سال)
🔹قابلیت رشد همراه کودک
- قابلیت ارتقاء و استفاده در مراحل سنی مختلف (لگو، کیتهای علمی و…)
- دارای سطوح دشواری قابل تنظیم
🔹تناسب با علایق و شخصیت کودک
- کودک خلاق: ابزارهای نقاشی، وسایل ساختنی
- کودک اجتماعی: بازیهای گروهی، نقشآفرینی
- کودک منطقی: پازل، بازیهای فکری
- کودک فعال: وسایل ورزشی، بازیهای حرکتی
🔹ارزش خرید و دوام
- ساختهشده از پلاستیکهای مقاوم، چوب طبیعی، پارچههای باکیفیت
- برندهای معتبر با خدمات پس از فروش
باورهای اشتباه والدین درباره خرید اسباب بازی
اسباب بازی به همان اندازه که میتواند محرک رشد باشد، پتانسیل محدود کردن کودک را هم دارد؛ البته نه بهخودیِخود بلکه بهواسطه باورهای فرهنگی-اجتماعی ریشهدار در سنت که والدین را در خرید اسباب بازی به اشتباه میاندازد. بیایید این باورها را با هم بررسی کنیم.
افسانه اسباببازیهای جنسیتی!
رایجترین باور نادرست در انتخاب اسباب بازی برای کودکان، ارزش دادن به کلیشههای جنسیتی است؛ تفکیک «اسباب بازی پسرانه» و «اسباب بازی دخترانه»، نهتنها ازلحاظ علمی تأیید نمیشود، بلکه میتواند رشد بعضی از مهارتها را در کودک با محدودیت مواجه کند.
برای مثال، محروم کردن دخترها از بازیهای ساختنی ممکن است بر رشد فضایی و منطق آنها تأثیر منفی بگذارد یا مثلا منع کردن پسرها از عروسکبازی، میتواند توانایی همدلی و ارتباط اجتماعیشان را تضعیف کند.
مطالعات روانشناسی رشد نشان دادهاست که کودکان بهصورت طبیعی و بدون توجه به جنسیت، به انواع مختلف بازی علاقه دارند؛ و آنچه که بهعنوان ترجیحات بازی در آنها میبینیم، تحتتأثیر محیط، انتظارات والدین و الگوهای فرهنگی است نه تفاوتهای ذاتی.
هرچه بیشتر، بهتر!
باور اشتباه دوم، اصرار والدین بر خرید و انباشت بیهدف اسباببازی است؛ خیلی از خانوادهها تصور میکنند یک اتاق پر از اسباببازی باعث خوشحالی، خلاقیت و حتی هوش بالاتر در فرزندشان میشود. مطالعات علمی، نهتنها این باور را تأیید نمیکنند که در ردش هم گزارههایی وجود دارد.
کودکان در محیطهای مملو از اسباببازی، دچار پراکندگی ذهنی میشوند؛ نمیتوانند عمیقا با یک بازی درگیر شوند و مدام از یک اسباببازی به دیگری میپرند، بدون اینکه تجربه یادگیری و خلاقیت شکل بگیرد. انباشت اسباببازی باعث میشود کودک برای سرگرمی، همیشه منتظر محرک بیرونی باشد و نتواند بهتنهایی خود را مشغول کند که پیامد بلندمدتش ناتوانی در کسب استقلال ذهنی و مدیریت زمان خواهدبود.
بهعلاوه وقتی کودک با حجم زیادی از اسباببازی روبهرو میشود، یاد نمیگیرد که برای هر وسیله ارزش قائل شود و از آن مراقبت کند. این موضوع میتواند به رفتارهای مصرفگرایانه و ضعف در مسئولیتپذیری منجر شود.
«خودش باید بازی کنه!»
سومین باور اشتباه، نقش والدین را به خرید اسباب بازی محدود میکند با این توضیح که اسباب بازی مخصوص کودک است و «خودش باید بازی کنه»! اما واقعیت این است که اسباببازی وقتی در رشد همهجانبه کودک سهم دارد که والدین در بازیهای فرزندشان حضوری فعال داشتهباشند.
بازی، زبان کودک است و ازطریق آن احساسات، افکار، ترسها و آرزوهایش را بیان میکند؛ اگر والد در این نمایش ابراز هیجانات حضور نداشتهباشد، فرصت شناخت درونیات و برطرف کردن چالشهای فرزندش را ازدست خواهدداد. بهعلاوه کودک ازطریق تعامل با والدین در جریان بازی، رفتارهای اجتماعی را درونی میکند؛ یعنی یک فرصت طلایی برای الگوسازی رفتاری.
همچنین مطالعات نشان میدهد کودکانی که والدینشان در بازی مشارکت فعال دارند، اعتمادبهنفس بالاتر، مهارتهای زبانی قویتر و روابط اجتماعی سالمتری دارند.
سوالات متداول
چرا باید کودک را در انتخاب اسباب بازی مشارکت داد؟
مشارکت کودک در انتخاب، باعث افزایش حس مالکیت، مسئولیتپذیری و علاقهمندی به بازی میشود. همچنین به والدین کمک میکند تا علایق واقعی فرزندشان را بهتر بشناسند.
آیا اسباببازیهای دیجیتال برای کودکان مفید هستند؟
بله، البته به سن و نوع استفاده بستگی دارد. بازیهای دیجیتال آموزشی مثل سرگرمیهای مبتنیبر برنامهنویسی مقدماتی، زبانآموزی و… میتوانند مفید باشند اما باید با بازیهای فیزیکی ترکیب شوند و مدتزمان استفاده از آنها کنترلشده باشد.
آیا خراب کردن اسباببازی را باید هشداری درباره وجود یک مشکل تلقی کرد؟
خراب کردن اسباببازی در بچههای کوچک بهدلیل کنجکاوی، نداشتن مهارتهای ظریف و درک ناقص مفهوم مالکیت، هشداردهنده نیست؛ اما اگر این رفتار نامتناسب با سن و بهصورت خشمآلود بروز کند، باید آن را بررسی کرد تا علتش معلوم شود.
