بیش از 130سال از ترسیم خطی میگذرد که امروز یکی از مناقشهبرانگیزترین مرزهای جهان شناخته میشود. خط دیورند (Durand Line)، مرز 2هزارو640کیلومتری میان کشورمان و پاکستان که سالهاست به کانون اختلافات سیاسی و نظامی تبدیل شدهاست. گرچه پاکستان این خط را یک مرز بینالمللی و قطعی میداند اما در افغانستان، هرگز بهعنوان مرز بهرسمیت شناخته نشد. در مقاله حاضر، همه معلومات درباره خط دیورند شامل تاریخچه شکلگیری، مواضع حقوقی و وضعیت فعلی آن (2026) را تماموکمال توضیح میدهیم.
خط دیورند در یک نگاه
خط دیورند افغانستان و پاکستان (دېورنډ کرښه)، از مناطق کوهستانی و صعبالعبور شمال غربی پاکستان -مناطق قبیلهای و ایالت خیبر پختونخوا- عبور میکند و تا بخش شرقی و جنوب شرقی کوههای افغانستان امتداد مییابد. در جدول زیر، مشخصات کلی این مرز را میبینید.
| طول مرز | 2هزارو640کیلومتر |
| تاریخ شکلگیری | 1893 |
| تلفظ مرز دیورند | Durand Line: /ˈdʊə.rænd laɪn/ |
| وضعیت فعلی | مناقشهبرانگیز، همراه با استحکامات پاکستان و درگیریهای مرزی |
| جمعیت متأثر | قوم پشتون؛ نیمی در افغانستان و نیمی در پاکستان |
تاریخچه شکلگیری خط دیورند
ماجرای خط فرضی دیورند از دل یک بازی قدرت قرن نوزدهمی بیرون آمد؛ رقابت میان دو اَبَرقدرت زمان، بریتانیا و روسیه برای تسلط بر قلب آسیا. بریتانیا، نگران از نفوذ روسیه به هند، مهمترین مستعمرهاش، بهدنبال ایجاد یک حایل دفاعی مستحکم در شمال غربی بود. در همین گیرودار، افغانستان بهعنوان «دولت حایل»، تعریف و ضرورت تعیین مرزی میان حوزه نفوذ بریتانیا در هند و قلمرو پادشاه افغانستان، به یک الزام استراتژیک تبدیل شد.
امضای توافق
توافق دیورند در تاریخ دوازدهم نوامبر 1893 میلادی، مصادف با بیستویکم آبانماه 1272 شمسی میان «امیر عبدالرحمن خان»، پادشاه وقت افغانستان و «سِر مورتیمر دیورند- Sir Mortimer Durand»، نماینده حکومت استعماری بریتانیا در هند امضا شد. براساس این توافق، مناطقی ازقبیل وزیرستان، خیبر، کُرمه و بلوچستان از قلمرو افغانستان جدا و به هند بریتانیایی -و بعدا به پاکستان- ملحق شدند.
انگیزههای امیر عبدالرحمن خان
درمقابل روایت رایج که امیر عبدالرحمن خان را تحت فشار و مجبور به امضای این توافق معرفی میکند، برخی منابع نشان میدهد که امیر، خواهان تعیین مرزهای مشخص برای جلوگیری از توسعهطلبی روسیه در آسیای مرکزی بودهاست. مفاد کلیدی قرارداد دیورند از اینقرارند:
- تعیین مرز نفوذ بریتانیا در مناطق قبیلهای
- تعهد امیر به عدم دخالت در مناطق شرق خط
- دریافت یارانه سالانه بریتانیا توسط افغانستان
ورود پاکستان
پس از تقسیم هند بریتانیایی در سال 1947، کشور تازهتأسیس پاکستان میراثدار توافق دیورند شد. افغانستان از پذیرش خط دیورند، خودداری و اعلام کرد که این مرز و توافقنامههای تعریفکننده آن ازسوی بریتانیا تحمیل شده و باطل است. در تمام سالهای بعد، دیورند همچنان موضوعی موردمناقشه بین افغانستان و پاکستان ماند و ساخت حصار توسط پاکستان در سال 2017، خصومتها را تشدید کرد.
مواضع حقوقی و سیاسی دو کشور
افغانستان و پاکستان نهتنها بر سر اصل وجود خط دیورند، بلکه بر سر اعتبار معاهده، تفسیر تاریخ، انتقال تعهدات و نتایج عملی آن در منطقه، با یکدیگر اختلاف نظر اساسی دارند. در ادامه، مواضع دو کشور را بررسی میکنیم.
موضع افغانستان
دولتهای متوالی افغانستان همواره بر این باور بودهاند که خط دیورند یک مرز ساختگی و تحمیلی است و هرگز آن را به رسمیت نشناختهاند. دلایل اصلی این موضع عبارتاند از:
- اجبار استعماری: توافق در شرایطی امضا شد که افغانستان تحت فشار نظامی و اقتصادی بریتانیا قرار داشت.
- عدم مشروعیت جانشینی: توافق با بریتانیا بسته شدهبود و پاکستان بهعنوان یک کشور تازهتأسیس (1947) نمیتواند جانشین حقوقی آن باشد.
- تفکیک قومی: خط دیورند، قوم پشتون را به دو بخش تقسیم کرده و خواست طبیعی آنها برای اتحاد را نادیده گرفتهاست.
- انقضای 100ساله: برخی منابع ادعا میکنند که این توافق بهمدت 100سال معتبر بوده و در سال 1993 منقضی شدهاست، هرچند اسناد تاریخی این ادعا را تأیید نمیکنند.
موضع پاکستان
اسلامآباد با استناد به موازین حقوق بینالملل، خط دیورند را یک مرز بینالمللی قطعی میداند. استدلالهای پاکستان عبارتاند از:
- حق جانشینی: براساس ماده 11 کنوانسیون وین درمورد جانشینی دولتها در قبال معاهدات، پاکستان بهعنوان دولت جانشین هند بریتانیایی، تمام معاهدات و توافقات مرزی را به ارث بردهاست.
- به رسمیت شناخته شدن بینالمللی: مرز دیورند در موافقتنامه ژنو (1988) و قطعنامههای مختلف شورای امنیت ازجمله قطعنامه 1279 بهرسمیت شناخته شدهاست.
- تأیید ضمنی: پاکستان استدلال میکند که عدم اعتراض جدی افغانستان در مجامع بینالمللی طی دهههای متمادی، نشانه تأیید ضمنی این مرز است.
وضعیت کنونی مرز دیورند
دیورندِ همواره مناقشهبرانگیز، از سال 2021 به این سو، تنشهای شدیدتری را تجربه کردهاست؛ درگیریهای مستقیم نظامی میان نیروهای پاکستان و طالبان، حملات هوایی به عمق خاک افغانستان و تلفات سنگین غیرنظامیان. در جدول زیر، وضعیت فعلی مرز (سال 2026) را مرور میکنیم.
| موضوع | وضعیت |
| درگیریها | درگیریهای روزانه در چندین جبهه |
| مناطق اصلی درگیری | ولایتهای کنر، خوست، پکتیا، ننگرهار و قندهار |
| گذرگاههای اصلی (چمن و تورخم) | اختلالات مکرر، بازگشایی گهگاهی |
| تلفات غیرنظامی | صدها کشته و زخمی از فوریه تا آوریل 2026 |
| واکنش سازمان ملل | محکومیت حملات و تأکید بر حفاظت از غیرنظامیان |
منابع
سوالات متداول
خط دیورند کجاست؟
خط دیورند، مرزی است که افغانستان را از پاکستان جدا میکند. این خط از غرب در مرز ایران آغاز میشود و تا شرق در مرز چین امتداد مییابد.
مساحت خط دیورند چقدر است؟
دیورند، خطی مرزی است نه یک منطقه جغرافیایی با وسعت قابل محاسبه؛ بنابراین فرض مساحت درباره آن صحیح نیست. طول این مرز، حدود 2.640کیلومتر است.
خط دیورند از نظر حقوق بین الملل چه وضعیتی دارد؟
پاکستان با استناد به کنوانسیون وین و بهرسمیت شناخته شدن در قطعنامههای شورای امنیت و موافقتنامه ژنو، آن را یک مرز بینالمللی قطعی میداند و افغانستان بهدلیل اجبار استعماری در زمان امضای توافق و عدم جانشینی پاکستان در معاهده با بریتانیا، برای دیورند مشروعیت حقوقی قائل نیست.
تأثیر خط دیورند در مناسبات افغانستان و پاکستان چیست؟
بین افغانستان و پاکستان بر سر مشروعیت این مرز، اختلافات بنیادینی وجود دارد که پیامدهایش از اینقرارند؛ تبدیل مناطق مرزی به پناهگاه گروههای مسلح (TTP، داعش)، درگیریهای مستقیم نظامی، اختلال در تجارت و ترانزیت بهدلیل بسته شدن مکرر گذرگاههای چمن و تورخم و جدایی خانوادههای پشتون و محدودیت شدید تردد مردم محلی.
